Het Haarlemse zilversmidsgilde en de Zaanstreek (1500–1800)

De zoektocht naar de vergeten Zaanse zilversmeden

De aanleiding voor dit boek was de zoektocht naar de vergeten Zaanse goud- en zilversmeden uit de gildeperiode. Hun namen en werkzaamheden waren uit de geschiedschrijving verdwenen. Omdat hun werk in Haarlem werd gekeurd en Haarlemse merken draagt, was het bovendien niet zonder verder onderzoek als Zaans werk herkenbaar.
Om deze Zaanse makers te kunnen identificeren, moest het Haarlemse goud- en zilversmidsgilde volledig worden gereconstrueerd. De Zaanstreek behoorde tot het rechtsgebied van dit gilde en de Zaanse zilversmeden maakten daarvan deel uit. Hun biografische gegevens, meestertekens en plaats binnen het gilde konden alleen worden vastgesteld door alle meesters binnen het volledige rechtsgebied te onderzoeken en verschillende archiefbronnen met elkaar te vergelijken.
Het onderzoek naar Haarlem was daarmee geen doel op zichzelf, maar de noodzakelijke weg naar de herontdekking van de Zaanse zilversmeden. Zij krijgen in het boek uitgebreid aandacht met biografieën, familierelaties, meestertekens en bewaard gebleven werken. Tegelijkertijd leverde dit onderzoek een nieuw overzicht op van meer dan 400 goud- en zilversmeden die tussen 1500 en 1800 binnen het rechtsgebied van het Haarlemse gilde werkzaam waren.

Boekgegevens

Blader door het boek

Blader hieronder door een selectie uit het boek. Het inkijkexemplaar geeft een indruk van de opzet, de biografieën, de historische documenten, de zilveren voorwerpen en de uitgebreide overzichten van zilvermerken.

Waarom het Haarlemse gilde moest worden onderzocht

De Zaanse gildeleden konden niet los van de Haarlemse meesters worden onderzocht. Hun werk werd in dezelfde stad gekeurd en draagt dezelfde Haarlemse stadskeuren en jaarletters. Om de makers en hun meestertekens van elkaar te kunnen onderscheiden, moest eerst worden vastgesteld hoe het gilde was georganiseerd, wie ervan deel uitmaakten en hoe de registratie en controle plaatsvonden.
Het gilde regelde de opleiding en toelating van goud- en zilversmeden en hield toezicht op de kwaliteit en het zilvergehalte van hun werk. Na goedkeuring van de kwaliteit en van het zilvergehalte werd het Haarlemse stadskeur op het voorwerp afgeslagen. Aan de hand van gildenarchieven, stadsrekeningen, notariële akten, belastingregisters en kerkelijke bronnen kon vervolgens de plaats van de Zaanse zilversmeden binnen dit grotere geheel worden gereconstrueerd.

Gekeurd in Haarlem, gemaakt aan de Zaan

Uit het archiefonderzoek blijkt dat Zaanse goud- en zilversmeden gedurende de gildeperiode onder het rechtsgebied van het Haarlemse gilde vielen. Zij moesten hun zilveren voorwerpen daarom in Haarlem laten keuren. Hun werk kreeg na goedkeuring dezelfde Haarlemse stadskeuren en jaarletters als het werk van de meesters die in Haarlem zelf gevestigd waren.
Een placcaat verbood de Zaanse zilversmeden vanaf 1728 om hun beroep nog langer uit te oefenen. Zij bleven wel onder het rechtsgebied van het Haarlemse gilde vallen. De correspondentie rond dit beroepsverbod vormt een belangrijke bron voor de reconstructie van hun positie en werkzaamheden.
Een Haarlems stadskeur bewijst uitsluitend dat een voorwerp in Haarlem is gekeurd; het bewijst niet waar het werd vervaardigd. Voor een mogelijke Zaanse herkomst moeten meestertekens, archiefgegevens, herkomst, stijl en techniek gezamenlijk worden onderzocht. Het boek laat zien welke verbindingen aantoonbaar zijn en waar een toeschrijving onzeker blijft.

Voor wie is dit boek bedoeld?

Het boek is bedoeld voor verzamelaars van antiek zilver, musea en erfgoedinstellingen, onderzoekers, zilversmeden, antiquairs en genealogen. Daarnaast is het interessant voor iedereen die zich verdiept in de geschiedenis van Haarlem, Zaandam en de Zaanstreek of zilveren voorwerpen wil leren herkennen aan de hand van meestertekens, stadskeuren en jaarletters.

Bestellen en verkooppunten

Het boek is verkrijgbaar bij verschillende boekhandels en museumwinkels en kan ook rechtstreeks bij Vereniging ZaanseZilversmeden.nl worden besteld. Op de verkooppagina vindt u het actuele overzicht van verkooppunten en de mogelijkheden voor online bestellen.