De geschiedenis van zilversmeden, zilverwinkels en ateliers in Zaandam en de Zaanstreek, van circa 1620 tot heden.
Dit boek in voorbereiding begint bij de vroegst bekende Zaanse goud- en zilversmeden, die vanaf circa 1620 werkzaam waren, maar legt de nadruk op de periode na 1800. Waar in Het Haarlemse zilversmidsgilde en de Zaanstreek (1500–1800) de zilversmeden zelf centraal staan, vormen hier de zilverwinkels en ateliers in Zaandam en de Zaanstreek het uitgangspunt. Per vestiging wordt beschreven wie er werkten, hoe de zaak werd voortgezet of overgenomen en hoe het ambacht zich ontwikkelde van zilversmederij en kashouderij tot juweliersbedrijf en modern atelier. De verwachte publicatie is in 2026.
Van gilde naar vrije markt
De vroegst bekende Zaanse goud- en zilversmeden waren vanaf circa 1620 werkzaam. Zij vielen onder het Haarlemse zilversmidsgilde en moesten hun werk in Haarlem laten keuren. Een plakkaat verbood hun vanaf 1728 het beroep in de Zaanstreek uit te oefenen, hoewel het gebied onder het rechtsgebied van het Haarlemse gilde bleef vallen. Na de afschaffing van het gildewezen aan het einde van de achttiende eeuw ontstond opnieuw ruimte voor plaatselijke ondernemers. Zilversmeden combineerden het vervaardigen en herstellen van voorwerpen steeds vaker met de verkoop van sieraden, uurwerken en elders geproduceerd zilver. Deze overgang van gereguleerd gildeambacht naar vrije markt vormt het begin van de geschiedenis van de Zaanse zilverwinkels na 1800.
Zilverwinkels en ateliers centraal
De publicatie is niet opgebouwd rond afzonderlijke zilversmeden, maar rond de winkels en ateliers waarin zij werkten. Sommige zilverwinkels bleven tientallen jaren op hetzelfde adres gevestigd en werden achtereenvolgens door verschillende eigenaars beheerd. Andere ondernemingen verhuisden wanneer het winkelgebied zich verplaatste of werden binnen een familie voortgezet. Per vestiging worden het pand, de opeenvolgende ondernemers, hun onderlinge relaties en de ontwikkeling van het bedrijf beschreven. Historische foto’s, prenten, advertenties en archiefstukken brengen ook de verdwenen zilverwinkels opnieuw in beeld.
Van Zaandam naar de Zaanse dorpen
Na 1795 openden in Zaandam opnieuw zilverwinkels. In 1804 vestigde zich ook een goud- en zilversmid met winkel en werkplaats in Wormerveer. Later volgden ondernemingen in onder meer Krommenie, Koog aan de Zaan en Zaandijk. Deze verspreiding hing samen met de groeiende bevolking, verbeterde verbindingen en toenemende welvaart door de Zaanse industrie. De plaatselijke zilverwinkel werd een vertrouwd adres voor sieraden, uurwerken en nieuw zilver, maar ook voor het herstellen of aanpassen van oud familiezilver. Zo ontwikkelden de winkels zich tot regionale centra voor ambacht, handel en dienstverlening.
Van zilversmid naar juwelier
Door de industrialisatie konden grote zilverfabrieken elders in Nederland steeds goedkoper produceren. Zaanse zilversmeden gingen daarom vaker elders vervaardigd zilver verkopen en legden zich daarnaast toe op reparaties, persoonlijke dienstverlening, sieraden en uurwerken. In de loop van de negentiende en twintigste eeuw veranderde de traditionele zilversmid zo geleidelijk in een moderne winkelier en juwelier. De geschiedenis van de winkels en ateliers wordt in deze publicatie volledig gevolgd, maar bij de afgebeelde en beschreven voorwerpen ligt de nadruk op zilver dat daadwerkelijk in de Zaanstreek is vervaardigd.
Moderne ateliers en nieuwe makers
Aan het einde van de twintigste eeuw ontstond opnieuw belangstelling voor het ontwerpen en met de hand vervaardigen van unieke zilveren voorwerpen en sieraden. Een nieuwe generatie goud- en zilversmeden koos vaker voor een atelier of creatieve studio dan voor een traditionele winkel. Hun werk werd verkocht via juweliers, tentoonstellingen en later ook via internet. Daarmee keerde de vervaardiging van eigen ontwerpen terug naast de bestaande juweliersbedrijven. De publicatie volgt deze ontwikkeling tot en met de hedendaagse winkels en ateliers in de Zaanstreek.
Zilveren armband gemaakt door Marja Schilt 2023
Wat de publicatie bevat
Per zilverwinkel of atelier worden de historische adressen, het pand en de opeenvolgende eigenaars en werkmeesters beschreven. Waar mogelijk zijn hun biografieën, familierelaties, opleidingen, specialismen en registraties bij De Waarborg gereconstrueerd. Ook meestertekens en andere zilvermerken, bewaard gebleven Zaanse voorwerpen en foto’s van winkels en werkplaatsen worden opgenomen. Zo ontstaat niet alleen een overzicht van afzonderlijke ondernemers, maar vooral een geschiedenis van de bedrijven en locaties waar het Zaanse zilverambacht zich gedurende vier eeuwen ontwikkelde.
Aanvullingen op het onderzoek
Het onderzoek is nog in ontwikkeling. Informatie, oude foto’s, advertenties, rekeningen, verpakkingen en andere documenten van Zaanse goud- en zilverwinkels kunnen waardevolle aanvullingen opleveren. Dat geldt ook voor voorwerpen waarvan bekend is dat zij in een Zaans atelier zijn vervaardigd. Wie dergelijk materiaal bezit, kan ons een bericht sturen. Gegevens over eigendom of de huidige verblijfplaats van voorwerpen worden niet zonder toestemming gepubliceerd.
Verder op deze website
💠Hoofdpagina
💠Publicaties
💠Verkoopadressen en online bestellen
Zaansezilversmeden.nl
Vereniging Zaansezilversmeden.nl
KvK 73907138
Informatie
Contact
Privacybeleid
Deze site maakt geen gebruik van advertentie- of trackingcookies