S.I. Vet & Zonen

Een Zaanse juweliersfamilie, haar zilveren meesterwerken en haar Joodse geschiedenis

De geschiedenis van S.I. Vet & Zonen, de Joodse familie achter deze Zaanse zilverzaak en de 21 bijzondere zilveren meesterwerken die zij vervaardigden, is uitvoerig beschreven in het boek Zilveren Meesterwerken uit de Zaanstreek van Jeanne van Ammers – Douwes en Arno J. Bruitsman. Het boek volgt het familiebedrijf vanaf de opening van de eerste winkel in 1832 tot de gedwongen sluiting in 1942 en plaatst de zilveren modellen in de bredere geschiedenis van de familie Vet.
Tussen 1902 en 1940 maakten Salomon Izak Vet en zijn zonen Wolf en Arnold 21 bijzonder gedetailleerde modellen van onder meer Zaanse molens, kerken, fabrieksgebouwen en bruggen. Zij werden veelal in opdracht vervaardigd als geschenk bij een jubileum of afscheid. Tot de ontvangers behoorden koningin Wilhelmina, tsaar Nicolaas II en directeuren van Zaanse familiebedrijven zoals Albert Heijn en Honig. Bij de publicatie van het boek waren 17 meesterwerken teruggevonden; inmiddels staat de teller op 18.

Vier generaties in goud en zilver

De zilverwinkel van S.I. Vet & Zn. in Zaandam

Met deze woorden beschreef Het Weekblad de nieuwe winkel van S.I. Vet & Zn. aan de Gedempte Gracht 16 in Zaandam. Bij de opening in 1932 bestond het familiebedrijf precies honderd jaar. De vier etalages, de bronzen omlijstingen en het luxueuze interieur maakten de zilverzaak tot een opvallende verschijning in het centrum van Zaandam. Veel Zaankanters herinnerden zich de winkel nog tientallen jaren later.
Een van hen was Remmet Ouwejan jr., die zijn herinnering op 88-jarige leeftijd op schrift stelde. Hij is inmiddels overleden. Zijn eigen tekst wordt hieronder ongewijzigd weergegeven.

Zondagochtend, 1936-’37
Dikwijls nam mijn vader, Remmet Jacobus Ouwejan, mij mee tijdens een ochtend wandelingetje over de Gedempte Gracht. Ik had de leeftijd tussen de zes à zeven jaar. Zodra ik de winkel zag, stond ik, als klein kind, stil bij één van de vier etalages die de zilverzaak telde. Ik bewonderde niet alleen de twinkeling in het zilver, dat achter de etalage ruit was opgesteld, maar ik was ook verbaasd over de verbinding tussen de glazen zijkant en voorkant ruit, met daar tussen een afgeschuinde glasstrook (onder 45 graden). De etalageruiten waren ingeklemd in gekleurd bronsachtig metaal. De entreedeur was in dezelfde kleur als de omranding van genoemde etalages. Wij vervolgden onze weg terug naar huis door de Westzijde en de Bootenmakersstraat.

Deze persoonlijke herinnering is extra waardevol doordat de winkel in januari 1942 door de Duitse bezetters werd gesloten. De generatie die de zilverzaak nog uit eigen ervaring kende, werd daarna steeds kleiner. Door hun verhalen vast te leggen blijft dit bijzondere onderdeel van de geschiedenis van Zaandam bewaard.

Zilveren meesterwerken van S.I. Vet & Zn.

Het onderstaande overzicht bevat de 21 zilveren meesterwerken die in het boek worden beschreven. Bij de publicatie waren 17 modellen teruggevonden. In 2022 werd ook het zilveren stoomschip S.S. Meppel II bij een nazaat van de familie ontdekt, waardoor het aantal getraceerde meesterwerken op 18 kwam. De zoektocht naar de drie nog ontbrekende modellen gaat door.

Overzicht van de 21 zilveren meesterwerken

1. Bullekerk 1902
2. Tsaar Peterhuisje 1911: — nog niet teruggevonden
3. S.S. Meppel II 1913: — teruggevonden in 2022
4. Oliemolen “Het Pink” 1913
5. Stijfselfabriek “De Bijenkorf” 1913
6. Pelmolen “De Jonge Kuiper” 1915
7. Pelmolen “De Walvisch” 1915
8. Havenkantoor te Zaandam 1921
9. Molen met voetballer als windvaan 1921: — nog niet teruggevonden
10. Kantoor van “Houthandel v/h William Pont” 1921
11. Zilveren Voetbaldoel 1921: — nog niet teruggevonden
12. Eerste winkel van Albert Heijn te Oostzaan 1922
13. Eerste fabriek van Albert Heijn te Zaandam 1922
14. Lighal, ook wel tbc huisje genoemd 1923
15. Graanpakhuis “De Korenschoof” 1925
16. Paltrokmolen “De Wildeboer” 1927
17. Tweede Hembrug 1927
18. Noordervermaning te Westzaan 1929
19. De Zaanse gashouder 1930
20. Een Gemeentelijke sproeiwagen 1931
21. Zaans huisje 1939

Abrupt einde aan het familiebedrijf van S.I. Vet & Zn.

Tussen 1832 en 1932 groeide de onderneming uit tot een gerenommeerd familiebedrijf met grote bekendheid in de Zaanstreek. De maatschappelijke betrokkenheid van de familie droeg daaraan bij. Na de opening van de nieuwe winkel in 1932 veranderden de omstandigheden echter ingrijpend. De wereldwijde economische crisis trof de handel, terwijl de toenemende anti-Joodse maatregelen het voortbestaan van het bedrijf steeds verder bedreigden.
Op zaterdag 17 januari 1942 werd de familie Vet door de Duitse bezetters gedwongen de winkel definitief te verlaten. Ieder familielid mocht slechts één koffertje met persoonlijke bezittingen meenemen. Arnold Vet trok op die ijzig koude ochtend voor de laatste keer de grote bronzen winkeldeur achter zich dicht.
In het boek wordt gereconstrueerd wat daarna met de winkel, de werkplaats, de bovenwoningen en de inboedels gebeurde. Hoewel de bedrijfsadministratie tijdens de oorlog verloren ging, leverde uitgebreid onderzoek voldoende informatie op om de laatste jaren van de onderneming te beschrijven. Daarmee wordt ook zichtbaar welk verlies het gedwongen einde van S.I. Vet & Zn. voor Zaandam en de Zaanstreek betekende.

Voorouders en nakomelingen van S.I. Vet

De oudste teruggevonden vermelding van een voorouder is de Amsterdamse huwelijksakte uit 1698 van Levi Wolff. Hij was de oudvader van Salomon Izak Vet, vijf generaties eerder. Vanuit deze akte kon de ontwikkeling van de familie door de generaties heen worden gereconstrueerd.
Joodse inwoners kregen in de zeventiende en achttiende eeuw te maken met ingrijpende beperkingen in hun beroepsmogelijkheden. De voorouders van de familie Vet handelden daarom onder meer in tweedehands kleding, die zij langs de deuren en op markten verkochten. Via hun handelsnetwerk gingen zij ook staatsloten aanbieden. Door hun betrouwbaarheid kregen zij geleidelijk meer bevoegdheden van de Staatsloterij en mochten zij uiteindelijk zelfstandig staatsloten uitschrijven.
De familie behield haar Joodse identiteit, maar was niet streng orthodox. Haar afkomst had desondanks grote invloed op de maatschappelijke mogelijkheden en uiteindelijk ook op het lot van de familie. Iedere generatie wist de economische en maatschappelijke positie verder te verbeteren en zette zich in toenemende mate in voor sociale en openbare doelen.
Salomon Izak Vet en zijn echtgenote Judith van Thijn kregen negen kinderen. De jongste zonen Wolf en Arnold volgden hun vader op in het zilverbedrijf. Ook de andere kinderen kregen een goede opleiding en bouwden ieder een eigen, soms opvallende loopbaan op.